बालसंगोपन : शिक्षण आणि संस्कार

मुलं आपोआप घडत नसतात, तर त्यांना प्रयत्नपूर्वक घडवावं लागतं. छत्रपती शिवरायांनासुद्धा राष्ट्रमाता जिजाऊ व शहाजीराजे यांनी प्रयत्नपूर्वक घडविलं होतं. त्यांच्यासाठी विविध क्षेत्रातील पारंगत प्रशिक्षकांची नेमणूक केली होती. त्यांना महाराष्ट्रात पाठवताना त्यांच्यासोबत राष्ट्रमाता जिजाऊ व विशिष्ट असे प्रशिक्षक, निवडक व विश्वासू मंत्री पाठविले होते. तसेच शस्त्रे व खजिना पाठविला होता. छत्रपती शिवरायांना संपूर्ण 'सनय' बनवून महाराष्ट्रात जहागिरीवर पाठविले होते. म्हणून शिवबा छत्रपती झाले.

पुस्तकात सांगितल्याप्रमाणे आपले आचरण केले व तसे संस्कार आपल्या मुलांवर करण्याचा प्रयत्न केला, तर आपली मुलं घडणारच. मुलं घडणं किंवा बिघडणं सर्वस्वी आईवडिलांवर अवलंबून असतं. मुलं घडली तर त्याचं श्रेय आईवडिलांनाच मिळेल व बिघडली तरी त्याचं पातक हेसुद्धा आईवडिलांचेच असेल, इतकं मात्र निश्चित.